DỌN DẸP NHÀ CỬA ĐÓN TẾT

DỌN DẸP NHÀ CỬA ĐÓN TẾT

Nhà sạch để đón Tết. Tâm sạch để đón tương lai.

Đỗ Đức Dũng-Phó Tổng giám đốc

Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia

Ngày 13 tháng 2 năm 2026 nhằm ngày 26 tháng 12 năm Ất Tỵ

Mỗi độ xuân về, có một điều gần như chắc chắn ở mọi mái nhà Việt Nam: người ta dọn dẹp.

Dù bận rộn đến đâu, dù đời sống đủ đầy hay còn chật vật, cứ đến những ngày giáp Tết là nhà cửa lại được quét tước, lau chùi, sắp xếp, sửa sang. Cái tủ được kéo ra, góc bếp được chùi sạch, những thứ cũ được bỏ đi, những thứ cần thiết được đặt lại ngay ngắn. Và rồi, sau lớp bụi của một năm, căn nhà bỗng “sáng” lên - không chỉ vì sạch hơn, mà vì nó gợi ra cảm giác: mình đang bắt đầu lại.

Không dừng ở việc sạch, người Việt còn trang hoàng. Nhà giàu có thì hoa to, chậu lớn, cây cảnh rực rỡ, đồ mới tinh tươm. Nhà nghèo thì một cành mai, vài chậu bông nhỏ, đôi khi chỉ là bình hoa vạn thọ hay bó lay ơn giản dị. Nhưng lạ lùng thay: cái đẹp của Tết không phụ thuộc vào tiền nhiều hay ít. Nó nằm ở sự chăm chút, ở niềm tin rằng “mình xứng đáng có một mùa mới đàng hoàng”, và ở hy vọng: năm tới sẽ khá hơn.

Nhìn cảnh ấy, tôi luôn thấy lòng mình ấm. Bởi Tết không chỉ là ngày tháng; Tết là một “nghi lễ” tinh thần của người Việt: dọn để đón, sạch để mở, đẹp để hy vọng.

Nhưng rồi tôi chợt nghĩ đến một câu hỏi nghe có vẻ khập khiễng, thậm chí hơi “lý thuyết”: Ta dọn nhà cửa để đón Tết, vậy ta có bao giờ dọn chính mình không? Dọn những suy nghĩ cũ kỹ, dọn những định kiến, dọn những thói quen trì trệ, dọn cả những câu nói quen miệng như “thôi kệ”, “biết sao giờ”, “hoàn cảnh vậy rồi”… để thay bằng một cách nghĩ mới?

So sánh giữa nhà và tâm trí có thể không cân đối, nhưng tôi tin nó chạm đúng một điều: xã hội muốn bước qua một ngưỡng mới thì từng con người cũng phải biết tự “làm mới” mình. Không phải bằng những lời hô hào to tát, mà bằng những chuyển động nhỏ: chịu nhìn thẳng vào sự thật, chịu nhận trách nhiệm, chịu học cái mới, chịu thay đổi cách phản ứng trước biến động.

Tết cho ta một cơ hội hiếm hoi để nhìn lại: một năm qua, thứ gì trong mình đã “bám bụi”?

- Có phải là thói quen đổ lỗi?

- Có phải là sự bi quan tự động?

- Có phải là tâm thế phòng thủ, co cụm, sợ rủi ro?

- Có phải là sự mỏi mệt kéo dài đến mức chỉ cần một biến động là mình muốn buông?

Tôi thấy rất rõ một thực tế: nhiều người hôm nay đang rất đáng quý. Họ nhanh nhạy, học nhanh, dám thử, dám làm. Dù cuộc sống còn khó khăn, họ vẫn giữ được ánh mắt tích cực, vẫn biết đứng dậy sau những lần ngã. Họ giống như những cành lộc non: mềm, nhưng có sức bật.

Nhưng tôi cũng phải nói thật - với tư cách một người sống giữa những thay đổi, từng trải qua những khúc quanh của tổ chức và đời sống - rằng tôi không thích và không đồng tình với một kiểu người khác:
những người cứ gặp gió là vội cúi đầu, gặp sóng là vội tìm chỗ trốn; những người lấy biến động của hoàn cảnh làm chiếc áo khoác để che đi sự thoái lui của mình.

Họ viện dẫn đủ thứ: sáp nhập đơn vị hành chính, thay đổi cơ chế, tổ chức sự nghiệp chuyển mô hình, cấp trên chưa rõ ràng, quy định chưa thống nhất, “bước đầu còn lộn xộn”… Và đúng: những thứ đó có thật. Đời sống tổ chức không phải lúc nào cũng trơn tru. Những chuyển đổi lớn luôn có độ “xóc”. Ai cũng bị ảnh hưởng.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: hoàn cảnh là lý do để ta hiểu khó khăn, chứ không phải giấy phép để ta tắt trách nhiệm. Hoàn cảnh có thể giải thích vì sao mình mệt, nhưng không thể bào chữa cho việc mình buông. Hoàn cảnh có thể làm mình chậm lại, nhưng không thể là cớ để mình lùi xuống.

Tôi từng nghe người ta nói những câu rất quen:

- “Chưa rõ mà… nên thôi.”

- “Giờ thay đổi thế này… làm gì cũng khó.”

- “Đợi ổn định đã…”

Nghe tưởng hợp lý. Nhưng nếu ai cũng “đợi ổn định”, thì ai là người làm cho nó ổn định? Nếu ai cũng đứng ngoài, thì ai đi vào để tháo nút? Nếu ai cũng phòng thủ, thì tương lai sẽ được mở ra bằng cái gì?

Thái độ “co cụm” là thứ bụi tinh vi nhất. Nó không ồn ào. Nó không gây scandal. Nhưng nó làm tê liệt:

- tê liệt niềm tin,

- tê liệt tinh thần trách nhiệm,

- và tê liệt khả năng kiến tạo.

Đáng sợ nhất là khi người ta biến sự chán nản thành một “triết lý sống”: sống cầm chừng cho qua ngày, làm vừa đủ để không sai, im lặng để khỏi vướng, né tránh để khỏi bị gọi tên. Một kiểu “khôn” ngắn hạn, nhưng mất mát dài hạn.

Tôi nói điều này không phải để phán xét ai, càng không phải để “lên lớp” người trẻ, những người xung quanh mình. Tôi nói vì tôi đã chứng kiến: có những thời điểm, một tổ chức hay một xã hội không cần thêm người “thông minh lõi”, mà cần thêm người có khí chất. Không cần thêm người nói hay, mà cần thêm người dám gánh.

Trong những biến động gần đây, tôi cũng có lựa chọn của riêng mình. Tôi đã xin thôi không làm Viện trưởng. Có người nghĩ đó là lùi. Nhưng trong lòng tôi, đó là một cách lắng lại. Lắng để không bị cuốn vào những chuyện mang tính quyết định bắt buộc mà mình không muốn tranh phần đúng-sai. Lắng để giữ cho mình một vùng tĩnh, để nhìn rõ hơn điều gì đáng làm, điều gì nên bỏ qua.

Nhưng lắng lại không có nghĩa là bàng quan.

Tôi không thể đứng nhìn những thái độ nản chí lan ra như sương lạnh. Tôi không thể làm ngơ khi thấy sự phòng thủ trở thành “văn hóa an toàn”. Bởi tôi hiểu: tổ chức nào cũng sẽ trải qua giai đoạn “chưa rõ”, nhưng nếu con người trong tổ chức biến “chưa rõ” thành lý do để ngừng tiến, thì tổ chức ấy sẽ mất đi năng lượng quý nhất: niềm tin vào khả năng tự cải thiện.

Ở đây, tôi muốn quay lại hình ảnh dọn nhà ngày Tết.

Dọn nhà không chỉ là quét bụi; nó là quyết định:

- cái gì giữ lại,

- cái gì bỏ đi,

- cái gì thay mới,

- và cái gì sắp xếp lại để sống tốt hơn.

Dọn tâm trí cũng vậy. Có những thứ ta phải thẳng tay bỏ:

- bỏ thói quen viện cớ,

- bỏ sự cay cú âm thầm,

- bỏ cái nhìn tiêu cực mặc định,

- bỏ tâm thế “tôi nhỏ bé nên tôi không cần chịu trách nhiệm”.

Và có những thứ ta phải đặt vào:

- tinh thần học hỏi,

- sự chủ động,

- năng lực thích nghi,

- và quan trọng nhất: ý thức rằng mình có phần trong câu chuyện chung.

Tết đến, người Việt trang hoàng nhà bằng hoa. Hoa không chỉ để đẹp; hoa nhắc ta rằng đời sống có thể nở lại. Tôi nghĩ mọi người cả trẻ lẫn già cũng cần một “bình hoa” như vậy trong lòng: một lý tưởng đủ sáng để không bị kéo xuống bởi những lời than thở; một mục tiêu đủ rõ để không bị lạc trong sự mơ hồ; một bản lĩnh đủ dày để hiểu rằng thay đổi là bình thường - và người trưởng thành là người biết làm việc ngay cả khi mọi thứ chưa hoàn hảo.

Nếu có điều gì tôi muốn gửi gắm trong câu chuyện “dọn dẹp vệ sinh ngày Tết”, thì đó là thế này:

- Tết không chỉ là dịp dọn nhà. Tết là lời nhắc: hãy dọn mình.

- Dọn để nhẹ đi.

- Dọn để bước tới.

- Dọn để không sống bằng những lý do, mà sống bằng những lựa chọn.

Và khi xã hội đang chuyển mình, khi các mô hình tổ chức thay đổi, khi cơ chế vận hành còn đang tìm độ ổn định… thì điều quý nhất không phải là người ngồi chờ, mà là người tự trở thành một điểm ổn định: ổn định về tinh thần, vững về trách nhiệm, linh hoạt về cách làm.

Nhà sạch để đón Tết. Tâm sạch để đón tương lai.

Tôi mong rằng, giữa những cành mai, chậu cúc, giữa tiếng chổi quét sân và mùi nước lau nhà, mỗi người chúng ta cũng sẽ âm thầm làm một việc không ai nhìn thấy nhưng quyết định cả một năm: quét đi lớp bụi cũ trong chính mình — để bước vào mùa mới với một thái độ mới: dám sống, dám làm, dám chịu, và dám nở.