Bài 7: Công nghệ không thay thế con người, nhưng sẽ thay thế người không chịu học

Bài 7: Công nghệ không thay thế con người, nhưng sẽ thay thế người không chịu học

Đỗ Đức Dũng – Phó Tổng giám đốc

Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia

Ngày 24 tháng 1 năm 2026

Mỗi giai đoạn phát triển của xã hội đều gắn liền với sự ra đời của những công cụ mới. Từ máy móc cơ khí đến máy tính, từ Internet đến trí tuệ nhân tạo, công nghệ luôn làm thay đổi cách con người lao động, giao tiếp và tổ chức xã hội. Trong bối cảnh ấy, nỗi lo công nghệ thay thế con người thường xuyên xuất hiện. Tuy nhiên, nếu nhìn một cách tỉnh táo, vấn đề không nằm ở việc công nghệ có thay thế con người hay không, mà nằm ở chỗ con người có chịu học để làm chủ công nghệ hay không.

Công nghệ, tự thân nó, không có ý chí hay mục tiêu. Nó chỉ là công cụ được tạo ra để phục vụ con người. Nhưng khi con người không cập nhật kiến thức, không thay đổi cách làm việc, công cụ ấy có thể vượt qua khả năng thích ứng của họ. Khi đó, người bị thay thế không phải vì công nghệ quá mạnh, mà vì chính họ đã dừng lại trong khi thế giới tiếp tục tiến lên.

Trong thực tế, công nghệ không loại bỏ những người có tư duy, có khả năng phân tích và ra quyết định. Ngược lại, nó thường thay thế những công việc lặp lại, thiếu sáng tạo và không đòi hỏi nhiều kỹ năng. Điều này đặt ra một yêu cầu rõ ràng: mỗi người cần nâng cao giá trị của mình thông qua học tập, thông qua việc phát triển những năng lực mà máy móc khó có thể thay thế, như tư duy phản biện, khả năng tổng hợp, hiểu biết bối cảnh và trách nhiệm xã hội.

Học trong thời đại công nghệ không chỉ là học cách sử dụng công cụ mới. Quan trọng hơn, đó là học cách tư duy cùng công nghệ. Biết dữ liệu đến từ đâu, có độ tin cậy thế nào; biết thuật toán có giới hạn gì; biết công nghệ hỗ trợ ở đâu và không thể thay thế điều gì. Khi hiểu rõ những điều ấy, con người không bị công nghệ dẫn dắt, mà chủ động điều khiển và sử dụng nó một cách có trách nhiệm.

Ở góc độ tổ chức, việc ứng dụng công nghệ thành công không phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ hiện đại của hệ thống, mà phụ thuộc vào năng lực học tập và thích ứng của con người trong tổ chức đó. Một đơn vị đầu tư lớn cho công nghệ nhưng thiếu đào tạo, thiếu chia sẻ và thiếu văn hóa học tập sẽ khó khai thác hết giá trị của công nghệ. Ngược lại, một tập thể có tinh thần học hỏi, sẵn sàng thử nghiệm và cải tiến, có thể tạo ra hiệu quả lớn ngay cả với những công cụ chưa thật sự tối tân.

Đối với người làm công tác lãnh đạo, công nghệ đặt ra thách thức kép. Một mặt, lãnh đạo cần hiểu công nghệ ở mức đủ để đưa ra quyết định đúng. Mặt khác, lãnh đạo phải tạo được môi trường khuyến khích học tập, nơi mọi người không sợ cái mới và không bị phán xét khi chưa thành thạo. Lãnh đạo không cần là chuyên gia công nghệ, nhưng cần là người dẫn dắt tư duy học tập liên tục.

Cũng cần thẳng thắn thừa nhận rằng, học tập trong thời đại công nghệ không hề dễ. Nó đòi hỏi thời gian, nỗ lực và sự khiêm tốn. Nhiều người ngại học vì sợ mình không theo kịp, sợ phải thừa nhận rằng kiến thức cũ đã không còn đủ. Nhưng chính sự ngại ngần ấy mới là rào cản lớn nhất. Xã hội không đào thải những người học chậm, xã hội chỉ bỏ lại những người từ chối học.

Công nghệ thay đổi nhanh, nhưng giá trị con người thì không thay đổi. Trách nhiệm, đạo đức, khả năng thấu hiểu con người và xã hội – những điều ấy không thể được lập trình hoàn toàn. Khi con người biết kết hợp những giá trị cốt lõi ấy với công nghệ, sức mạnh được tạo ra sẽ lớn hơn rất nhiều so với từng yếu tố riêng lẻ.

Cuối cùng, có thể khẳng định rằng: công nghệ không thay thế con người, nhưng sẽ thay thế người không chịu học. Học để hiểu, để làm chủ, để thích ứng và để giữ vai trò của mình trong một thế giới đang đổi thay. Khi mỗi người coi học tập là hành trình suốt đời, công nghệ sẽ trở thành trợ lực, chứ không phải mối đe dọa. Và khi đó, con người không chỉ tồn tại cùng công nghệ, mà còn dẫn dắt được nó theo những mục tiêu nhân văn và bền vững.